ਸਤੰਬਰ 2007:  ਹਮ ਹੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ! ਕਿੰਨੇ ਕੁ?

     

               ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ, ਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸਾ

               ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਕੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ info@panjabiblog.org ਉੱਤੇ ਈਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੋ 

   

 
               

ਇਸ ਪੰਨੇ ਤੇ ਛਪੇ ਲੇਖਕ:

       
ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁੱਨੜ, ਹਰਬਖਸ਼ ਮਕਸੂਦਪੁਰੀ, ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ

          

 
        
 

ਸਤੰਬਰ 1, 2007     

ਹਮ ਹੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ! ਕਿੰਨੇ ਕੁ?

                               -ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ

           

ਬੜੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਗ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਦਾ ਡੀ[ਪੀ[ਈ[ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਪੀ.ਟੀ. ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੜਬ ਸੁਭਾ ਦਾ ਪਰ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਬੀ.ਏ. ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪੀ[ਟੀ[ ਹੁਰੀਂ ਮਿਲ ਗਏ। ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ''ਮਸੰਦਾ ਬੀ[ਏ[ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ?" ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ''ਮਸੰਦ" ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਬੰਗਿਆਂ ਦੀ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪੀ[ਟੀ[ ਹੁਰੀਂ ਆਪ ਬੰਗਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਦੂਜੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ''ਪੀ[ਟੀ[ ਸਾਹਿਬ ਐਮ[ਏ[ ਕਰਕੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ," ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ''ਫੇਰ ਤੂੰ ਕੇਸ ਦਾਹੜੀ ਰੱਖ ਲੈ। ਹੈਦਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ। ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨੀ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਤੂੰ ਸਿੱਖ ਐਂ। ਸਿੱਖ ਕਾਲਜਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਨੀ ਰੱਖਣਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕੇਸ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਆ।" ਪੀ[ਟੀ[ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਖਰੀ ਖਰੀ ਗੱਲ ਆਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਬਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰੀ ਸਚਾਈ ਝਲਕਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਜੋਗੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਬਾਰ ਸਿੱਖ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ।

           

            ਕਦੇ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ૴। ਦੱਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ''ਏਕ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਕ" ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ-ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧਿਆ ਹੈ। ''ਅਸੀਂ ਸਭ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ" ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਂ," ''ਅਸੀਂ ਬਿਹਾਰੀ ਹਾ," ''ਅਸੀਂ ਬੰਗਾਲੀ ਹਾਂ," ''ਅਸੀਂ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਂ," ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਵਜਾਏ ਕਿ ''ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਦਿ ਬਾਦ ਵਿੱਚ," ਅਸੀਂ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਚਲਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਬੰਗਾਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਜਾਂ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।

           

            ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੋ ਕਹਿਣਗੇ, ''ਐਹ ਜਿਹੜੇ ਭਈਏ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗੰਦ ਪਾ ਦਿੱਤੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਬਗੈਰਾ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੋਕ ਇਹ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ਤੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾ ਕੇ ਕਰੋੜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਕ ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਛਪੀ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਦ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਿਹਾਰੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਨੇਪਾਲੀ, ਵਗੈਰਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ:

            

                        ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਦ

                        ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਰਿਹਾਂ

                        ………………

                        ਭਈਏ ਭਾਰ ਉਠਾ ਰਹੇ ਹਨ

                        ਰਿਕਸ਼ੇ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ

                        ………………

                        ਨੇਪਾਲੀ ਰਸੋਈਆ

                        ………………

                        ਬਿਹਾਰੀ ਟਰੈਕਟਰ ਦੁੜਾ ਰਿਹਾ

                        ………………

                        ਗੁੜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ

                        ਯੂ[ ਪੀ[ ਮੈਨ ਦੇ ਵੇਲਣੇ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ

                        ………………

                        ਮੈਂ ਖੜ੍ਹਾ ਸੋਚ ਰਿਹਾਂ

                        ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆਂ

                        ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਗਿਆਂ

             

            ਮੈਂ ਇਸ ਪਰਚੇ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਸਲੀ-ਵਿਤਕਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੁੰ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਸ ਪੱਖ ਦਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵੀ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਫ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾ ਹੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਛਾਪੀ ਗਈ ਲਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੇ ਜੋ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਇਹੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ, ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਸਮਝਦੇ ਹੀ ਹਾਂ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਜੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਤਿਓਂ ਵੀ ਆ ਕੇ ਵਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਜੋ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਹਦੇ ਰਹਿ ਗਏ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਐਵੇਂ ਅਖੌਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਹਾਂ। ਅਸਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਓਹੀ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਿਹਾਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਯੂ[ ਪੀ[, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਹੋਣ।

           

            ਸੋ ਗੱਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀ। ਅਸੀਂ (ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪਰ ਕਾਫੀ) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਦੰਗੇ ਫਸਾਦ ਕਿਧਰੇ ਨਾ ਕਿਧਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਦਿੱਲੀ, ਕਦੇ ਮੁੰਬਈ, ਕਦੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਕਦੇ ਬਿਹਾਰ, ਕਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਕਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ। ਕਿਧਰੇ ਨਾ ਕਿਧਰੇ ਧਰਮਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕਤਲੇਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਮਸੀਤਾਂ ਢਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੰਦਰ। ਕਦੇ ਝੁੱਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗਾਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਦਲਿਤਾਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਓਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਸੂਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

           

            ਅਸੀਂ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਬਾਰ ਸ਼ਿਕਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਵਿਤਕਰਾ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਾਂ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਇਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਫੋਨ ਆਇਆ ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਵੀ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਵੈਬ ਸਾਈਟ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸੋਚ ਲਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਪੱਗ ਬੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਭਾਲ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੰਨੇ ਤੰਗ ਖਿਆਲੀ ਹੋ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰੱਖ ਕੇ ਪੱਗ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਠੋਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ (ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ) ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਇੰਨਾਂ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?

           

            ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਰਕੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸਤਾਦ ਨੁਸਰਤ ਜੀ ਦੇ ਗਾਣੇ ਵਰਗੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ:

           

                        ਉੱਥੇ ਅਮਲਾਂ ਤੇ ਹੋਣੇ ਨੇ ਨਬੇੜੇ

                        ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਤੇਰੀ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਛਣੀ।

                        ਝੂਠੇ ਮਾਣ ਤੇਰੇ ਝੁਠੇ ਸਭ ਝੇੜੇ

                        ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਤੇਰੀ ਜ਼ਾਤ ਪੁੱਛਣੀ।

             

            ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਵੀ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਕਵੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਲਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਸ਼ ਵਰਗੀ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕੀ।" ਮੈਂ ਪਾਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਪਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਹ ਕਥਨ ਸੱਚਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।

           

            ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਜ਼ਾਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹਾਂ, ਇਸਦੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਲਮਾਨ, ਈਸਾਈ ਵਗੈਰਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਛੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਈਸਾਈ ਵਗੈਰਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਓਸਾਮਾ ਬਿਨ-ਲਾਦਨ ਵਰਗੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਲੈ ਕੇ ਕੁਧਰਮੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

           

            ਅਸੀਂ ਜੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਸਖਤ ਕਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ

            

 
                 
               
 

ਸਤੰਬਰ 3, 2007    

ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ? ਹੁੰਗਾਰਾ!

                                                         -ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ

 

ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਅਜੀਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਇਆਨਾਤ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਲੱਗ (ਸੰਬੰਧਹੀਣ) ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਨਾਲ ਜੁੜਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਰੋਹਬ ਦੇਵਾਂ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਤਾਂ ਦੂਰ ਰਹੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਾਂਟ ਪੈ ਜਾਵੇਗੀਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦਰਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ, ਬਿਹਾਰੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ, ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਗੈਰਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਤਨਾਉ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਸੱਚਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਮਝਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ, ਯੂਰਪੀਅਨ, ਅਮਰੀਕਨ, ਅਤੇ ਰਸ਼ੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਵਗੈਰਾ ਵਿਚ ਵਿਤਕਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੰਬੰਧ ਸਭ ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਦਰਖ਼ਤ, ਪਰਬਤ, ਨਦੀ, ਨਾਲੇ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਵਗੈਰਾ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਦਾ ਦੇਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਇਕ ਬੜਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਦੀ ਵਜਾਏ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਵਾਲ ਅਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰੀ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈਦੂਸਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਵਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ ਵਜਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਜਵਾਬ ਲੱਭ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਜਾਣ ਗਿਆ ਹਾਂ

      

 
                 
               
 

ਸਤੰਬਰ 3, 2007    

ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ?

                                                 -ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁੱਨੜ

 

''ਹਮ ਹੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ'' ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਸਵਾਲਕੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ "ਹਮ" ਭਲਾ ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂੰ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ? ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨੀ ਰਾਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜੇ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਦੱਸਾਂਗੇ? ਅਗਰ ਹਮ "ਹੈਂ" ਤਾਂ ਭਲਾ ਕਿਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਭਾਅ ਵਿਕ ਰਹੇ ਹਾਂ? "ਹੈਂ" ਤਾਂ ਭਲਾ ਕਿੰਨੇ ਕੁ? ਫਿਰ ਇੰਦਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਦੇਸ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਭਗੋਲ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਪੜ੍ਹੀਏ? "ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ" ਭਲਾ ਹੈ ਕੌਣ ਕੌਣ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਦੱਸ ਸਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂਮੇਰੀ ਮਾਸੂਮ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਮੇਰਾ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੁਲਵੰਤ ਔਜਲਾ ਮੈਨੂੰ ਜਦ ਵੀ ਬਲਾਉਂਦਾ "ਓ ਪਰਦੇਸੀ ਭਾਰਤੀ" ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਲਗਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂਹਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਨਜ਼ਮ ਲਿਖਣੀ ਪਈ ਜੋ ਮੈਂ ਸਿਰਜਣਾ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਜੋ ਕਾਂਜਲੀ ਵੇਈਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

   

            ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਫਿਰਿਆ ਦੋਸਤਾ,

            ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਦੇਸੀ ਹੀ ਆਖਿਆ ਸਭ ਨੇ,

            ਪਰ ਤੂੰ ਪਰਦੇਸੀ ਨਾ ਕਹੇਂ ਤਾਂ ਮੇਹਰਬਾਨੀ

       

 
                 
               
 

ਸਤੰਬਰ 22, 2007    

ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ! ਕਿੰਨੇ ਕੁ?

                                                          -ਹਰਬਖਸ਼ ਮਕਸੂਦਪੁਰੀ

ਕੀ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦuਸਤਾਨੀ ਹਾਂ ਜੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਾਂ?  ਜੇ ਅਸੀਂ ਨਿwਤ ਬਣਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਲ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਪਰ ਜੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਬੰਗਾਲੀ ਤੇ ਮਰਾਠੇ ਆਦਿ ਲੱਭਣਗੇ ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਝਾਤ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਤਰੀ, ਰਾਜਪੂਤ, ਜੱਟ, ਸੈਣੀ, ਯਾਦਵ ਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਆਦਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦਾ ਖਲਜਗਣ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏਗਾ। ਫੇਰ ਇਸ  ਖਲਜਗਣ ਦੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਵਾੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕਣਗੇ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।

           

            ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈ। ਕੌਮ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਵਿਚ  ਅਲਪ ਮਾਤਰਾ ਵਿwਚ ਹੈ, ਬਸ ਇੰਨੀ ਕੁ ਕਿ ਪਾਸਪੋਰਟਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਜਾਂ ਜੇ ਕਿਤੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਿਸੇ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਚ ਗ਼ੈਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਲੱਲੂ ਪੰਜੂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਮੈਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਚੋਖੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਲਪ ਵੀ ਪਰ ਉਹੋ ਜੇਹਾ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇਹੋ ਜੇਹਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਮੈਚ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਐਨ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ਆਖਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿwਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਫLਰਕ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

           

           ਹੋਰ ਦੇਖੋ। ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਦ ਢਾਹੀ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿwਚ ਹਿੰਦੂ ਬੱਸਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹ ਲਾਹ ਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉੰਨਾ ਦਰਦ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ? ਵਥੇਰੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿੰਨਿਆਂ ਕੁ ਨੇ? ਭਾਵੇਂ ਕਾਰਣ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ, ਅਕਾਲ ਤਖLਤ ਦੇ ਢਹਿਣ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੁੱਖ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਕੀ ਉੰਨੀ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੀ?  ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਕਤਲ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਬਾਡੀ ਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਡੀਗਾਰਡ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੀ ਸਨ, ਕੋਈ ਓਪਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕਤਲ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਫੇਰ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਕਿਉਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ? ਕਿਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ? ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਲੱਡੂ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਕੌਣ ਸਨ?

           

            ਹਾਲੀਂ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿwਚ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਦੇ ਕਾਰਸੇਵਕਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਨੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਬੱਸ ਫਰਜ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦਾ ਕਈ ਦਿਨ ਕਤਲਾਮ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੀ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸਨ?

           

            ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਲੈ ਲਓ। ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਾਤ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਸਿੰਗ ਦੂਜੀ ਕਿਸੇ ਜ਼ਾਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫਸਦੇ? ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਉਂ ‘ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਬੀ[ਐਸ[ਪੀ[ ਐਲਾਨੀਆਂ ਦਲਤ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਐਸ[ਪੀ[ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਹੀਂ? ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਦੱਲ ਭਾਵੇਂ ਸਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿwਚ ਬੋਲਬਾਲਾ ਨਹੀਂ? ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹੋਰ ਜ਼ਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਹਦੇ ਵਿwਚ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ ਹਨ?

           

            ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਕ ਕੌਮ ਸਿਰਫL ਇਕ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਜੇਹੇ ਇਕ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ ਜਿਹਦਾ ਇਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਇਕ  ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।  ਕੀ ਇੰਨੀ ਕੁ ਗੱਲ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਕ  ਕੌਮ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ? ਠੀਕ ਹੈ ਸਾਡੇ ਸਮੁwਚੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿwਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੈ  ਜਿਹੜਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਕੌਮ ਬਣਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿwਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ।

           

            ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਾਂ। ਅਨੇਕਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਾਂ। ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ  ਅਸੀਂ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤੀ ਸਿਸਟਮ ਵਿwਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕੌਮ ਬਣਨ ਵਿwਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰuਕਾਵਟ ਇਹ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤੀ ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਹੈ।  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿwਚ ਰੋਟੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿwਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਂਝ ਓਪਰੀ ਓਪਰੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤੀ ਸਿਸਟਮ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿwਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। 

           

            ਜਿਸ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਹਾਲੀਂ ਵੀ ਅਛੂਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚ ਜ਼ਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਭਿੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਕੌਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ? ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿwਚ  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਬਣ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਦੋਂ ਜ਼ਾਤ ਪਾਤ ਤੇ ਛੂਤ ਛਾਤ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਤਮਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

           

            ਜ਼ਾਤ ਪਾਤ ਤੇ ਛੂਤ ਛਾਤ ਕਬਾਇਲੀ ਤੇ ਸਾਮੰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦ ਖੂੰਦ ਹੈ। ਉੰਨਾ ਚਿਰ ਇਹਨੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਕਬਾਇਲੀ ਤੇ ਸਾਮੰਤੀ ਆਰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਫਾਇਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਜਦ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਉਨਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿwਚ ਵੀ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਤਬਦੀਲੀ ਆਏਗੀ। ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿwਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਾਂਗੇ।  ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿwਚ ਤਬਦੀਲੀ ਤਾਂ ਆਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿwਚ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਫੇਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਈ ਹੈ ਉWਥੇ ਵੀ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਰ ਰਹੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵਿਸ ਘੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।  ਕਰਮ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਸਦਾ ਤਿੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸਾਰ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਹਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿwਚ ਮਲੀਆ ਮੇਟ ਹੋਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੋ, ਫੇਰ ਦੇਖਣਾ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿwਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਅਭੀ ਦਿwਲੀ ਦੂਰ ਹੈ।

      

 
                 
               
 

ਸਤੰਬਰ 22, 2007    

ਹਮ ਜੋ ਭੀ ਹੈਂ, ਸੋ ਹੈਂ

                                                              -ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ     

ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਕਾਫੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਜਿਸਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣੇ ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਛੋਟਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।

           

1[ ਕਾਨੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹੋ ਤਾਂ 100% ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਗਏ ਹੋ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਾਹਦੇ ਰਹਿ ਗਏ? ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਰਸਾਉਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵੀ ਹੈ।

           

2[ ਸਮਾਜਕ ‘ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ਤੇ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਮ-ਪਲ ਹੋ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜੰਮ-ਪਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਜਰੂਰ ਰਹੋਗੇ। ਕਈ ਥੋੜੇ, ਕਈ ਬਹੁਤੇ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਤੋਂ ਪਰ ਏਦਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਖੜਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਰੇ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਕੀ ਜਾਣੇ?

           

3[ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬੇਹਤਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਇਸ ਸੋਚ ਦੁਆਰੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਅਮਲਾਂ ਬਾਝ ਨਾ ਹੋਣ ਨਬੇੜੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਕਈ ਰੌਲਾ ਬਹੁਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘੁਣ ਵਾਂਗ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਘਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਤਨੇ ਪਛੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਿਛਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਾਰੇ ਟੋਰਾਂਟੋ-ਨਿਵਾਸੀ ਸ਼ਾਇਰ ਪਰਮਜੀਤ ਢਿੱਲੋਂ ਕਿਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ  ਕਿ ਕਿੱਦਾਂ ਲਗਦੇ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ, ਜੋ ਸੌਂਦੇ ਨੇ ਫੁੱਟ-ਪਾਥਾਂ ਤੇ ਨੰਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਰੋ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਲੂਕ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਉਹਾਰ ਉਹ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਫਿਰ ਭੀ ਅਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਦਾ ਮੋਹ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ।

           

            ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਇਤਿਹਾਸ  ਬਦਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੀ ਭਾਗ ਸਨ, ਕੀ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਕਹੋਗੇ? ਜੇ ਕਹੋਗੇ ਤਾਂ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਜਰੂਰ ਫਸ ਜਾਵੋਗੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵੰਡੇ ਗਏ ਭਾਗ ਹਨ।

           

            ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੰਦੁ- ਸਿਰੇ ਵਿਚ ਰੜਕ ਪਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਟਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵੰਡਾਰਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਗੂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਧਾਰਮਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜਰੀ ਲੁਆਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਕ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸ ਲਫਜਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ (ਪਾਕ=ਪਵਿੱਤਰ, ਖਾਲਿਸ=ਪਵਿੱਤਰ; ਇਸ ਲਈ ਪਾਕ=ਖਾਲਿਸ)। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਲਫ਼ਜਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਧਰਮ ਕਰਮ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਗੜੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।    

           

            ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਭਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਵਟਵਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ, ਨਹਿਰੂ ਵਰਗੇ ਪਰਭਾਵ-ਸ਼ਾਲੀ ਆਗੂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਲਿਖਣਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੋਚਣ ਦਰਿਸ਼ਟੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ। ਪਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕੁਝ ਹੋਰ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਆਸ ਸੀ। ਹੋਣੀ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਪਰ, ਹਕੂਮਤ ਸਵਾਰਥੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਵੰਡਕੇ ਨਾ ਮਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਭੁੱਖੇ ਲੋਕ ਫਿਰ ਵੀ ਭੁੱਖੇ ਰਹੇ। ਭੁੱਖੇ ਮਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਟਿਕਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਾਵਾਂ  ਨਾਲ ਕੀ ਮਤਲਬ?  ਜੇ ਹਾਲਾਤ ਚੰਗੀ ਤਰਫ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਗਏ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਤਨਾ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਂ ਬਣ ਜਾਵੇ ਜਿਤਨਾ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਉੱਥੇ ਅਪੜਨ ਲਈ ਅਜੇ ਦਿੱਲੀ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਆਰਜੀ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਹਿੰਦੂ ਭੈਣਾਂ-ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲ ਲੈਣ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ। ਬਾਕੀ ਧਰਮੀਆਂ-ਅਧਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਦੇਣੀ ਆਤਮਕ ਗੁਨਾਹ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਤਕਰਾ ਕਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਰਾਈ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਬੰਦਾ ਇਸ ਦੀ ਰੋਕ-ਥਾਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਢੈਂਚਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਗੜਦਾ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੁਧਰ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ਹੁਣ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਲ਼ਝਣਾ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਨਸਲ-ਵਾਦ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ-ਪੰਜਾਹ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਸ਼ਲਾਗਾ-ਯੋਗ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤਰੱਕੀ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਭਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰਕ ਗੱਲਾਂ ਮੱਤ ਮਾਰੀ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਬੰਦਾ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਅਪਣਾ ਅਪਣਾ ਤਿਲ-ਫੁੱਲ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

           

            ਇਸ ਵਾਰੇ ਬਹੁਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਪਰਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।  ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨੇ ਐਵੇਂ ਤਾਂ ਨੀ ਗਾਇਆ:     

           

                        ਲੱਖ  ਪਰਦੇਸੀ  ਹੋਈਏ,  ਅਪਣਾ  ਦੇਸ  ਨੀ  ਭੰਡੀਦਾ

                        ਜਿਹੜੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਖਾਈਏ, ਉਹਦਾ ਬੁਰਾ ਨੀ ਮੰਗੀਦਾ

           

            ਇਸ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਮੈਂ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੀਤ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ , ਦਿਲ ਸਾਫ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਲੇਬਲਾਂ ਚ ਕੀ ਰੱਖਿਆ?

           

            ਹਮ ਜੋ ਭੀ ਹੈਂ, ਸੋ ਹੈਂ!