ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਨਹੀਂ!

               

 

 

ਇਸ ਪੰਨੇ ਤੇ ਛਪੇ ਲੇਖਕ:

       
ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ, ਹਰਬਖਸ਼ ਮਕਸੂਦਪੁਰੀ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ

 
 

           

 
 
 

ਅਕਤੂਬਰ 1, 2007     

ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਨਹੀਂ!

                                                                   -ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ

 

ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਟੂਡੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈਲੈਰੀ ਕਿੰਗ ਸੀ.ਐਨ.ਐਨ. ਟੀ ਵੀ ਉੱਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹਰ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਖਿਆ-ਸੁਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੁਲਾਕਾਤੀ ਹੈਲੈਰੀ ਕਿੰਗ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਹੈਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਰੀ ਕਿੰਗ ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਟੂਡੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸਾਂਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੈਰੀ ਕਿੰਗ ਨੇ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ''ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ।" ਇਸ ਇਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ! ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇਸੋ ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ?

         
         
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਸੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈਜੇ ਅਸੀਂ ਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਹੀ ਸੋਚੀਏ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵੀਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਝੱਟ ਹੀ ਭੁੱਲ ਜਾਣਗੀਆਂ 

         

          ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕੰਨ, ਅੱਖਾਂ, ਦਿਲ, ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਖੋਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਦੀ, ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ, ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਵਿਚਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈਏਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਅਮਲ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨਸੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣਾ ਉਸ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਵੀ ਲਵੇਗਾ, ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਲਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਉਸਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲੋਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂਦਿਲ ਮਾੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਝੱਟ ਮੰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੱਚੇ ਗਾਲਾਂ ਝੱਟ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ

         

          ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਵਲ ਦੇਖ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਗੱਲਾਂ, ਢੰਗ, ਤਰਤੀਬਾਂ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਕੰਮ ਦਿਲਚਸਪ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀੰ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਲ ਬਿੱਲਕੁੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਰਤ ਕੇ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਪਨਾਉਣੀ ਚੰਗੀ ਹੈਪਰ ਦਿਲ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਦੀ ਵਜਾਏ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਵਰਗੇ ਬਣੀਏਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਇਨਸਾਨ ਵਰਗੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰੀਏਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਡਿਗਿਆ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਝੱਟ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਇਨਸਾਨ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਹੈਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦਿਲ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂਭਾਵ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਦੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਨਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾਪਰ ਇਹ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸਾਡਾ ਦਿਲ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

         

         ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਚਾਹ ਹੋਵੇਜੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈਜੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ਆ ਆਪਾਂ ਸੈਰ ਕਰਕੇ ਆਈਏ, ਥੋੜੀ ਕਸਰਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ''ਯਾਰ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾਬਹੁਤ ਥਕਾਵਟ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹੈ।" ਪਰ ਜੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਕਹੇ, ''ਸ਼ੇਰੇ ਦੇ ਘਰ ਪਾਰਟੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈਖ਼ੂਬ ਸ਼ਰਾਬ ਚਲੇਗੀਆ ਚਲੀਏ।" ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਲਈ ਝੱਟ-ਪੱਟ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇਸੋ ਇਹ ਸਾਡੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਜਾਂ ਨਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ

         

          ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅਹੁਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂਅਹੁਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੌਰ ਤੇ ਆਕੜ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਹੀ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈਪਰ ਛੋਟਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈਏਅਹੁਦੇ ਵਿੱਚ ਛੋਟਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰ, ਹਲੀਮੀ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਆਦਿ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨਅਮੀਰਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਲਾਲਚ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਹੇਰਾ ਫੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਠਗੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈਪਰ ਗਰੀਬਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ, ਸਬਰ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸਾਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈਮੈਂ ਆਪਣੀ 25-26 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ ਉਸਤੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਦੇਖਣ ਤਾਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਝਿਜਕ ਆਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣਮੇਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ ਹੈਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੁ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਯੀਰੋ ਨੂੰ ਜੀਰੋ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀਥੋੜੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਦ ਹੀ ਮੇਰੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਠੀਕ ਕੀਤਾਦੂਜੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈਮੈਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀਮੇਰੀ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ''ਡਾਕਟਰ ਮਾਨ, ਖਾਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖਾਈਦਾਬੁੱਲ ਬੰਦ ਰੱਖਕੇ ਖਾਣਾ ਚਿੱਥਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਿਆਂ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈਤੁਹਾਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਲੋਕ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦੇ ਦਿਸਣਗੇਪਰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਝਾਤੀ ਮਾਰੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਿੱਥਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਖਾਣਾ ਦਿਸੇਗਾ

         

          ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਅਤੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ਸੁਣਨ ਦੇ ਆਦੀ ਬਣ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬਿੱਲਕੁੱਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਨੁਕਸ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੇ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈਏਆਲੋਚਨਾ ਉਸਾਰੂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਵੀਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਰੇ ਕਿ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਉਸਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੁਆਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੁਆਵੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਝੂਠੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਫੁੱਲੇ ਨਹੀਂ ਸਮਾਉਂਦੇਅਸੀਂ ਉਸ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੇਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਰਾਸੀਪੁਣਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈਮੈਂ ਇੱਥੇ ਮਰਾਸੀ ਜ਼ਾਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਮਰਾਸੀਪੁਣੇ ਦੀ ਆਦਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾਂਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਇਨਸਾਨ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਕਹੇ, ''ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਰੱਬ ਹੋਅਸੀਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿੱਤਾ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਦਿਆਲੂ ਇਨਸਾਨ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਣਾ।" ਤਾਂ ਉਸ ਅਮੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਸਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤਾਰੀਫ਼ਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਦੋਂ ਸੁਣ ਸਕੇਗਾ?

         

           ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈਚੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲੇ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ ਇੰਟਰਨੈਟ ਆਦਿ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨਕਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਣ ਤੇ ਹੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ  ਹਨ, ਪੜ੍ਹਦੇ ਬਿੱਲਕੁੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਗੈਰਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨਜਿਵੇਂ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੰਗੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੰਗੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ

                 

 
 

           

 
 
 

ਅਕਤੂਬਰ 5, 2007     

ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਸਿਖਦੇ ਹਾਂ?

                                                                    -ਹਰਬਖਸ਼ ਮਕਸੂਦਪੁਰੀ

 

ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਬਾਰੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਜੀਵਾਂ ਬਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭੈਣਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਕੀ ਹੈ? ਉਹਦੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਹਨ; ਅੱਖਾ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਚਮੜੀ ਭਾਵ ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਸੁੰਘਣ, ਚੱਖਣ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ।

         

          ਕੀ ਇਹ ਇੰਦਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਅਜੇਹੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਚੱਖਣ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਅਧੂਰੇ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫੇਰ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਰਿੰਦੇ ਹਨ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।  ਇਸ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

         

          ਬੱਚਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਨਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਖਣ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਖਰੇਪਨ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  ਉਹ ਰਾਤ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।  ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗਰਮ, ਸਰਦ, ਸਖਤ ਤੇ ਨਰਮ ਆਦਿ ਦੇ ਫਰਕ ਦਾ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਦੀ ਚੱਖਣ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਕੌੜੀ ਹੈ ਕਿਹੜੀ ਮਿੱਠੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁਣਨ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਨਣ  ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁੰਘਣ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗੰਧਾਂ ਜਾਂ ਦੁਰਗੰਧਾ ਦਾ ਫਰਕ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਨਾਲ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

         

          ਬਹਤਾ ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਅਚੇਤ ਹੀ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਨਸ ਤਾਂ ਕੀ ਅਮਾਨਸ ਅਰਥਾਤ ਪਸੂ ਵੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਚੇਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਚੇਤ ਹੀ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਰਮਲ ਬੰਦਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਸੜਕ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਗੱਲਾ ਇਨਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਸੂ ਪੰਛੀ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਜੇਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਆਪ ਤਰੱਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ, ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸੁੱਤੇ ਸਿੱਧ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ - ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੁੰਕਾਰ - ਬੰਦਾ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਤੀਆਂ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਹਨ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਧ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ,  ਪਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਇਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਹਨ।

         

          ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਬੰਦਾ ਦੂਜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਣਾ, ਚੱਲਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਉੱਠਣਾ, ਬੰਦਾ ਦੂਜੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿਖਦਾ ਹੈ।  ਫੇਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜੇਹਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੇਤਨ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮਾਨਵ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਰਦਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਿਆਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ।

         

          ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦੀ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।  ਅਧਿਆਪਕ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਪਾਸ ਹੋਣ ਯੋਗੇ ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

         

          ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵੇਰ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾ ਲੱਗਪੱਗ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਪਲੇ, ਬਹੁਤੀ ਵੇਰ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਤਾਂ ਹਿਸਾਬ ਵਿਚ ਪਾਸ ਹੋਣ ਜੋਗੇ ਨੰਬਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਦੂਜਾ ਭਰਾ ੯੦ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਤਲ, ਭਾਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਲੱਗਪੱਗ ਇੱਕੋ ਜੇਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਪਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚੋਂ ਨੇਕੀ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ‘ਤੇ ਦੂਜਾ ਬਦੀ ਦਾ। ਦੁਨੀਆਂ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜੇਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਲਾਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਦੂਜਾ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਨਿੱਜ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ? ਬਸ ਇਹੀ ਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਐਨ ਉਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਪਰ ਲਈ ਨਿਜ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

         

          ਇਹ ਕਹਾਉਤ ਅਸੀਂ ਆਮ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ‘ਵਾਦੜੀਆਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੜੀਆਂ ਨਿਭਣ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।’ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ‘ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ।’ ਜਦ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਾੜੀ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤੀ ਵੇਰ ਉਸ ਆਦਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਉਹਦੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਅਸੀਂ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਨਿਤ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਅਤਿ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਆਦਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਹਜਾਰਾਂ ਪ੍ਰਬੁਧ ਸਜਣ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਦੀ ਬਣ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਬੁਝਦੇ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿਉਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ?

         

          ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰੁੱਚੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਚੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਸਿੱਖਦਾ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਨਹੀਂ ਸਿਖਦਾ ਤਾਂ ਵੀ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਉਹਦੀਆਂ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੁੱਚੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

         

          ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਚੀਆਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਵੇਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀ ਆਰਥਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਚੀਆਂ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਜਾਂ ਸੁਧਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਉਹੀ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਉਹਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ ਹੁੰਦੀ।

                 

 
 

           

 
 
 

ਅਕਤੂਬਰ 7, 2007     

ਕੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿੱਖ-ਸਿਖਾ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?

                                                                        -ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ

          

ਸਰੀਰਕ, ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਪਦਾਰਥੀ ਗਿਆਨ (Physical, Scientific and Material knowledge) ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ, ਕੋਈ ਪੇਸ਼ਾ ਜਾ ਧੰਦਾ ਸਿੱਖਣਾ (ਡਾਕਟਰ, ਵਕੀਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਮਿਸਤਰੀ, ਤਰਖਾਣ, ਕਾਰੀਗਰ, ਰਸੋਈਆ), ਸਾਈਕਲ ਜਾਂ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣੀ ਤੇ ਲਿਖਣੀ, ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਵਗੈਰਾ ਵਗੈਰਾਇਹ ਸਭ ਸਾਡੀ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਤੇ ਅਰਾਮ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਖਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨਸੋ ਸਿੱਖਣੇ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਅਨੁਭਵ, ਤਜ਼ਰਬਾ, ਸਮਝ (Knowledge) ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇਸਾਇੰਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ

          

          ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ, ਹਲੀਮੀ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਚੰਗੇ manners ਅਤੇ antiquates ਸਿੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਆਤਮ ਤਰੱਕੀ (self-improvement) ਹੁੰਦੀ ਹੈਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹਉਮੈ ਵੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ

                    

          ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਾਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਚਾਓ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਿੱਖੇਜਿਵੇਂ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਗਧੇ ਨੂੰ ਪਿਓ ਬਣਾਉਣਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾਨਿੱਕੀ ਮੋਟੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨੀ ਤੇ ਪੋਲੀਟੀਕਲੀ ਠੀਕ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣੇਹਾਲੇ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਕ ਕਿੱਲੋ ਲੋਹਾ ਭਾਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਕ ਕਿੱਲੋ ਕਪਾਹ? ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਸਮਝੇਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਕਿੱਲੋ ਲੋਹਾ ਭਾਰਾ ਹੈਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਅਕਲ ਵੱਡੀ ਕਿ ਭੈਂਸਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗਲਤ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਬਾਦ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਕਿ ਗੱਲ ਕੁਝ ਬਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੋਚ ਕੇ ਤੇ ਅਕਲ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਜਾਏ ਅੰਧਾ ਧੁੰਦ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇਫਿਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਅਕਲ ਵਰਤਣੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਤੇ ਚਲਾਕੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਮਚੋਰ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆਆਪਣਾ ਕੰਮ ਦੂਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟਣੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨੀਆਂ ਸਿੱਖੀਆਂਦਸਵੀਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ Social Antiquates and Manners ਲੱਗੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਬਾਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਚਲਾਕ ਸਮਝਣ ਲਗ ਪਿਆ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸਨ

          

          ਗੱਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖਤਮ ਨਹੀ ਹੋਈਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀ ਪੜਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਦ ਮੈਂ  Electrical Engineering ਪੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖਿਆ ਜੋ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਿਆਂਕੰਮ ਤੇ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਣੀ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆਂਫਿਰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਬਲ-ਭੂਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਸਿੱਖਿਆਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਮੈਂ ਸਿੱਖਦਾ ਰਿਹਾਕਈ ਸੂਤਰ ਮੈਂ ਇਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਪਰ ਉਹ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਕੰਮ ਨਾ ਆਏ

           

          ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਸਿੱਖਿਆਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨਸੋਚਿਆ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗਲਤ ਅਸਰ ਨਾ ਪਵੇਵਾਰ ਵਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਮੋੜ ਤੇ ਲਿਆ ਖੜਾ ਕਰਦੀ ਜਿਥੇ ਜੋ ਵੀ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹ ਕੰਮ ਨਾ ਆਉਂਦਾਆਖ਼ਿਰ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਵਣ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤਾਬੀ ਸੂਤਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਪੁਰਾਣਾ ਸੂਤਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਰ ਚੈਲਿੰਜ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਅਕਲ ਕਿਤਾਬੀ ਸੂਤਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਚੈਲਿੰਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਬਲਮ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਅਕਲ ਉਸ ਦਾ ਹਲ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ

          

          ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ ਧੰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਪਨੀ (financial organization) ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਸੇ ਫੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸ ਦੇਵੇਗੀ ''ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਰਹੇ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸਟਾਕ ਦੀ ਲੀਲ੍ਹਾ (performance) ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗਾਰੰਟੀ (guarantee) ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਕਿ ਸਟਾਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਧਦੀ ਰਹੇਗੀ ਭਾਵੇਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੇ ਹੀ ਰਹਿਣਭਾਵ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੂਤਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਫੇਲ੍ਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ

          

          ਸਮਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਸੋਝੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆ ਗੁੰਝਲਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪੇਚੀਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਗਈਆਂਉਦਾਹਰਣ ਸੋਝੀ ਤੇ ਕਾਰ ਦਾ ਚੈਲਿੰਜ - ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਚੈਲਿੰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖੇਡੇਉਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਖੇਲਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਸਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਡਣ ਲਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਕਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈਉਸ ਨੂੰ ਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਤਾਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਕਾਰ ਕੰਮ ਲਈ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈInsurance, oil change, maintenance, registration ਵਗੈਰਾ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਦੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਵਾਰੇ ਸਭ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈਭਾਵ ਸੋਝ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨਇਹ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਪਰ ਫਿਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਹੈ (ignorance is bliss) ਕੀ ਕੋਈ ਠੀਕ ਗੱਲ ਹੈ?

           

          ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੜੇ ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਚਲਦੀ ਅਚਾਨਕ ਬਰੇਕ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਹਉਮੈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਤਕਾਰ ਵਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।  ਫਿਰ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਕਿ ਇਕੱਲੀ ਆਤਮਕ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਸ਼ੂ-ਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਧਣ ਲਗੀ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾਨਾਲ ਹੀ retirement  ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦਾ ਡਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਝਲਕਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇਤਰਾਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਸੁਪਨੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਹੋ ਗਈCholesterol ਵਧ ਗਈਦੰਦ ਖ਼ਰਾਬ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇਹਾਜ਼ਮਾਂ ਵਿਗੜਨ ਨਾਲ ਪੇਟ ਵਿੱਚ (acidity) ਤਿਜ਼ਾਬ ਵਧ ਗਿਆਕਦੇ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋੜ ਦਰਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਮਝ ਵਰਤ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸੋਚਣ ਵਿਚਾਰਨ ਬਾਦ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿ ਹਰ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਮਨ ਦੇ ਤਨਾਉ (tension) ਨਾਲ ਇਕ ਡੂੰਘਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਵੇਇਸ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਵਧੇਗੀ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਬੀਮਾਰੀ ਘਟੇਗੀਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਫਾਇਦਾ, ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਿਓ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ ਤੇ ਗੱਪ-ਸ਼ਪ ਮਾਰਦਿਆਂ ਬੁਢੇਪਾ ਕੱਟ ਜਾਏਗਾਇੰਜ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇਗੀਹੇਠਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਮਾਨਸਿਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਸਰੀਰਕ, ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਪਦਾਰਥੀ ਗਿਆਨ ਤੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾਜੋ ਵੀ ਸਮਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਅਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਉਮੈ ਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

          

          ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਦੀਪਕ ਚੋਪੜੇ ਦੀ ਕਿਤਾਬ How to Know GOD ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, ''ਤੇਰਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨੌ ਸੌ ਚੂਹੇ ਖਾ ਕੇ ਬਿੱਲੀ ਹੱਜ ਨੂੰ ਚਲੀ।" ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਲੱਗਿਆਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਗਿਆਨਾਂ (physical, scientific and material knowledge) ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ ਪਰ ਮੈਂ ਗਲਤ ਸੀਦਸ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾਂ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਫਟਣ ਲਗਿਆਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰਦਾ ਮਰਦਾ ਬਚਿਆਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਕਿ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਕਿਤਨੀ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੈਇਹ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਇਕ ਚਾਲ ਸੀ ਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਕੜਿੱਕੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਹੀ ਹੋਈ ਬਿੱਲੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੱਸਿਆਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਬਿੱਲੀ ਹੱਜ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਲਟਾ ਨੌਂ ਸੌ ਇਕਵਾਂ ਚੂਹਾ ਖਾਣ ਬਹਿ ਗਈ ਸੀ। 

          

          ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਬਾਦ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ, ਬੱਸ ਉਸ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆਂਮੇਰਾ ਮਨ ਇਸ ਸਮਝ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹਰ ਕੰਮ ਇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਰਨ ਲੱਗਾਹੁਣ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ, ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਵਰਤਣ ਲੱਗਾਜੇ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੇਰੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਨਾ ਹੰਦੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣੀ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾਭਾਵ ਮੈਂ ਉਹੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ, ਦੂਸਰੀ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੰਦਾਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਮਝਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਜਮਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਭਰਮ (ignorance and illusion) ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕਾਇਮ ਰਹੇਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਿਖਾ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। 

          

          ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਇਕ ਰੱਸੀ ਹੈਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿਰਾ ਮੇਰੇ ਗਲ ਨਾਲ ਬੱਧਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਉਮੈ ਰੂਪੀੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬੰਨ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਉਮੈ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੱਟਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਂ ਕਿ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਮਝ ਦੀ ਰੱਸੀ ਲੰਮੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆਰੱਸੀ ਲੰਮੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਰਿਹਾ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦੀ ਸੀਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਹਉਮੈ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੀ ਮੇਰੀ ਹੱਦ (limitation) ਬਣ ਗਈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਖੁੱਸ ਗਈਦੁਨੀਆਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫਲਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਆਤਮ ਤਰੱਕੀ (self-improvement) ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਈ ਪਰ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਹਉਮੈ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਬੋਝ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਖੋਖਲਾਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਹ ਪਤਾ ਵੀ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ? ਜੇ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰੋ ਜੇ ਰਸਤੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ

                    

          ਕਿਉਂ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦੀ ਰੱਸੀ ਕੱਟ ਦੇਈਏ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਜੀਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਈਏ? ਇਹ ਹਉਮੈ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਮਝ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤਾਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਾ ਦੇਈਏ? ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਗਿਆਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਕੇ ਅਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ naturally ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾਸੋ ਕੁਝ ਕੰਮ ਐਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਤਾਂ ਕੀਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕੁਝ ਟਿਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣਾ ਧੂਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆਜਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਲਓ ਕਿ ਮੈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋ ਗਿਆ

          

          ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਹ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਇੰਸ, ਸਰੀਰਕ, ਜਾਂ ਪਦਾਰਥੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈਪਰ ਕੀ ਮਾਨਸਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ? ਜੇ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਕੁ? ਕੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਹੈ? ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰਾਣੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਹਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ? ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਕਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂ ਫ਼ਿਲਾਸਫਰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਹਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਜੇ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮਾਰੀਏ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਤਰੱਕੀ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਕੀ ਨਿਕਲਿਆ? ਕੀ ਸਾਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਘਟੀਆਂ ਜਾਂ ਕਿ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ? ਅੱਜ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਹਲ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਚਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕੋਈ ਹਲ ਮਿਲੇਗਾ? ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਕਿਉਂ? ਕੀ ਹਰਜ਼ ਹੈ ਸਚਾਈ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ, ਪਰੰਪਰਾ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅੱਜ ਦੀ ਸੁਧਾਰੀ ਹੋਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸੋਝੀ, ਤਕਨੀਕ ਜਾਂ ਯਤਨ ਸਾਡੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਹਲ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ? ਗੱਲ ਖ਼ਤਮਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਬਾਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ internet links ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲਓ ਕਿਵੇਂ ਕਈ ਸੌ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਇਕ 17-ਸਾਲ ਦੀ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾਕੀ ਉਸ ਬੱਚੀ ਵਿੱਚ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਦਿਖਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤਾ? ਕਿਉਂ ਇਕ ਬੱਚੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹਉਮੈ ਦਾ ਮਾਣ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਜਾਨਵਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਿਖਾ ਕੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।  

          

         

FOXNews.com - Video Surfaces Showing Kurdish Girl Stoned to Death ...

Video Surfaces Showing Kurdish Girl Stoned to Death for Relationship With Iraqi Sunni Boy, A horrifying video showing a 17-year-old Kurdish girl being ...
www.foxnews.com/story/0,2933,270111,00.html - 46k - Cached - Similar pages

 

International Campaign Against Honour Killings › News › Teenager ...

News › Teenager stoned to death in front of hundreds ... Mosul, hundreds of men beat and stoned a 17 year old woman named Du'a Khalil Aswad to death, ...
www.stophonourkillings.com/index.php?name=News&file=article&sid=1587 - 44k - Cached - Similar pages

          

         

          ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਦੰਗੇ ਫ਼ਸਾਦ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਬਾਦ?

          

          ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਈ ਮਹਾਣ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾ ਨੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਤਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਗ ਪਏਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾ ਤੇ ਕਈ ਤਰਾ ਦੇ ਧਰਮ ਭੀ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈਅੱਜ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾ ਤੇ ਅਸੀ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋ ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਨਿਤ ਖੂਨ ਖ਼ਰਾਬਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਕੀ ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ? ਜੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ - ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ? ਇਹ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪਾਗ਼ਲਪਣ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂਪਰ ਅਸੀਂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨਹੀਂਉਲਟਾ ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੀ ਰਹੀਏਬੇਹੋਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਹੈ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ

          

          ਮੈਨੂੰ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮਿਲਣਗੇ ਇਹੀ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਉਮੈ ਦਿਨ ਬਦਿਨ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈਉਹ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਗਏ ਹਨਇਸ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾਂ ਕੀ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨਪਰ ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਮੇਰਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਉਪਰੋਂ ਉਪਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਦੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਬਲਕਿ ਪੋਲਿਟੀਕਲੀ ਠੀਕ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਇਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀਜੇ ਨਤੀਜੇ ਵਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਤੇ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪਿਆ, ਫਿਰ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪੈਣਾ ਹੈਮਾਨਸਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਤੁਹਾਡਾ ਆਪ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਖਿਆਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਚਾਈ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਚਮੁੱਚ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਜਾਂ transformation ਆ ਰਹੀ ਹੋਵੇ? ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਲਗਦਾ ਨਹੀਂਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋ ਕੀ ਰਿਹਾ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦੀ ਰੱਸੀ ਲੰਮੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ hypnotize ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਜਾ ਵਸਾਂਗੇ?

          

          ਸਵਰਗ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਪਰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈਤੇ ਇਹ ਹੋਣਾ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਨੂੰਨ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲਫਿਰ ਕਿਵੇਂ? ਕੌਣ ਦੇਵੇਗਾ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਵਾਬ ਸਾਡੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਝ ਤੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ? ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਝੂਠ ਮੂਠ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਤੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। 

                    

          ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੈਰਾ ਜੋ ਕਿ J. Krishnamurti ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ To Be Human ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈਹੇਠਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ

 

          Learning:

          When do you learn? Learning is different from knowing, isn’t it? Accumulating knowledge is different from learning. The moment I have learned, it has become knowledge. After I have learned, I add more to it. This process of adding we call learning, but that is merely the accumulation of knowledge. I am not against such accumulation, but we are trying to find out what the act of learning is. The mind is really learning only when it is in the state of not knowing. When I do not know, I am learning.

                                                                   -To Be Human by J. Krishnamurti (1895-1986). Page 171.

                 

 
 

           

 
 
 

ਅਕਤੂਬਰ 12, 2007     

ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਪਲ......!

                                                           - ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ

 

            ਸਿੱਖਣਾ ਇਕ ਕਲਾ ਹੈਇਹ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਜਿਹੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈਇਨਸਾਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਬਰੂੰਹਾਂ 'ਤੇ ਢੁੱਕਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਜੀਵਨ ਸਿੱਖਿਆ/ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਅਨੁਸਾਰ ''ਲਾਈਫ਼ ਇਜ਼ ਲਰਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਸੈਸ'' (Life is Learning Process), ਜਾਣੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈਇਨਸਾਨ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਹਯਾਤੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ''ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਆਓ, ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾਓ'' ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੋ ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਕੇ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਸਫ਼ਲ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਗਿਆਨ ਬੇਕਾਰ ਹੈਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਕਰਕੇ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂਇਕੱਲਾ ਸਿੱਖ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾਮੁਕੰਮਲ ਉਹ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆਨ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਵੇਪਰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਤ ਤੇ ਲੱਤ ਧਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੋਂ ਧੂੜ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਲੇਖਕ, ਅਦੀਬ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਨੇ ਖੇਚਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ

                

          ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਨੇਉਦਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈਜਿਵੇਂ 'ਨਿਚੋੜ' ਸਰਵੋਤਮ ਗਿਆਨ ਦਾ ਜਰੀਆ ਹੈ ਉਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ਮ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਹੰਢਾਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਾਸਿਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਵੱਧ ਪੜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹਰ ਗਾਇਕ/ਗਾਇਕਾ ਗਾਉਣਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨਜਦ ਸਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਦ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ

         

          ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਥੀਸਿਸ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਲ 'ਚੋਂ ਕਈ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਖੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇਗਿਆਨ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਉਸਾਰੂ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈਇਹੀ ਤਜ਼ਰਬਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਸਿੱਖਣ ਲਈ ਅਰਪਣ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈਸਪਰਮਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਲੋਚਨਾ ਦੀ ਮਹੀਨ ਛਾਨਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ, ਸਲਾਹਣਾ, ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਫ਼ਲ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਖ਼ਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। (Work is worship.) ਦੁਨੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਹਿਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਨੇਜੋ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਰੁੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਉਹ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇ

          

          ਇਨਸਾਨ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਹੈਕੁਝ ਲੋਕ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇਕੁਝ ਲੋਕ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਟਕ ਜਾਂਦੇ ਨੇਗਲਤੀਆਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੋੜਾਂ ਤੇ ਲਿਆ ਖੜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨਪਰ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਬਰੀਕ ਮਲਮਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਸੀਦ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

          

          ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਈ ਪੜਾ ਹਨ ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਉਮਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਦੱਸਾਂਗੇ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾਦੂਜਾ, ਬੱਚੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜੁਸ਼ੀਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ੋਖਮ ਭਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਚ ਵੀ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਸੋ ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਬੰਦਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੰਮ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈਹੁਣ ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕ 70 ਸਾਲ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ 'ਪਿਲੇ ਗੋਲੀ' ਸਿੱਖਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇਜੇਕਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ੁਦਾਈ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਣਗੇ

          

          ਇਨਸਾਨੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਸੰਗਰਚਨਾ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝ ਲਗਦੀ ਹੈਮਿਸਾਲ ਦੇ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰੈਕਟਰ ਯਾਦ ਕਰੋ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਵਾਂਗੇਪਰ ਜੇਕਰ ਉਸੇ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਯਾਦ ਰਹਿਣਗੇਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਆਡੀਓ ਵਿਜੂਅਲ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈਦੂਜੀ ਗੱਲ 'ਰੀਝ' ਦੀ ਹੈਰੀਝ ਜਾਂ ਲਗਨ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਅਸੀਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂਦਰਅਸਲ ਦਿਲ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਸਾਡਾ ਨਰਵੈ ਸਿਸਟਮ (ਦਿਮਾਗ਼) ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਡਰ' ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਉੱਪਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ''ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੀ ਡਰ ਗਿਆ'' ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਹ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਦਿਮਾਗਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

          

          ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਮੰਨਣੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈਪਰ ਅਲੋਚਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂਇਨਸਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ ਦਾ ਜਿੰਨਾਂ ਪੱਕਾ ਯਾਰ ਆਲੋਚਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਨਾਂ ਪੱਕਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾਪ੍ਰਸੰਸਾ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅੜਚਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਆਲੋਚਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈਪਰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਮਾਹਿਜ 'ਸਾੜੇ' ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈਕਿਸੇ ਰੰਜਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਸੜਿਆਂਧ ਕੱਢਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਲੋਚਨਾ, ਆਲੋਚਨਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜਮਾਂ ਕੀਤਾ ਗੁਬਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈਬੇਸ਼ਕ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਗੌਲਦੇ ਹਾਂਕਈ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਮਝ ਕੇ ਮਹਿਫ਼ਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਸੀ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਮਸਰੂਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸਾਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ

          

          ਅਸੀਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹਰ ਵਖ਼ਤ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਦੇਖਦੇ ਸੁਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੈੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਵੀਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੱਲੇ ਬੰਨ ਕੇ ਭੈੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਕਈ ਵਾਰੀ ਹਉਮੈ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲੋਂ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਬੈਠਾਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚਾ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਓਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਲੀ ਨ੍ਹੇਰੀ ਲੈ ਆਂਦੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣੀ ਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਪਿਆਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਐਵੇਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਣ ਤੋਂ ਪੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ

          

          ਕੁਝ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਗਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਦ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਅਹਿਸਾਸ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਸੇਕ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਮੋਤੀ ਨਹੀਂ ਪਰੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। (No pain, no gain.) ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਹੁਸੀਨ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਹੁਸੀਨ ਯਾਦਾਂ ਸੰਜੋਦੇ ਹਾਂ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖੀ ਹੋਈ ਇਕ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਡਾ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈਕੀ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ, ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ? ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਜੇਕਰ ਬੰਦਾ ਰੰਗੀਨ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ

                 

 
 

           

 
 
 

ਅਕਤੂਬਰ 13, 2007     

*ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਨਹੀਂ

(ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ)

                                                                         -ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ

 

 

ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ (ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਰੇ ਗੱਲ):

         

ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ ਇਕ ਫਿਕਰੇ ਵਿਚ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਦੋਂ ਸਿਖਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮੇਟਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਾਂਘ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਰੂਰਤ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂਘ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜਦੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ?  ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਾਂਘ ਲਈ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਮਜਮੂਨ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਥੋੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਮੈਂ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਅਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

          

          ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ । ਓਹਨਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਰੇ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਊਣਤਾਈ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ । ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂਘ ਦੀ ਉਪਜ ਅਧੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਵਾਰੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

          

          ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੋ ਤਾਂਘਾਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋ ਸੁਨੇਹੇ ਕੁਝ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ:

          

          1. ਪਹਿਲਾ ਸਨੇਹਾ: ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਣੀ ਔਲਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ (Reproduction)

          2. ਦੂਜਾ ਸਨੇਹਾ: ਮੌਤ ਤੱਕ ਅਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ (Survival)

          

          ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਭੇਜੇ ਇਹ ਦੋਨੋ ਸੁਨੇਹੇ ਸਿਰਫ ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਜੀਵ ਜੰਤੂ (ਬਿਰਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਪਤੰਗੇ, ਕੀਟਾਣੂ) ਲਈ ਹਨ। ਪਰ, ਹੋਰ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਬੰਦਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ ਥਾਪ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਧਰਮਾਂ, ਕਰਮਾਂ, ਸੰਗਾਂ, ਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਫਸਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਫਸਦੇ । ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਹਰ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਨੇਹਿਆ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  

           

          ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਚੀਕਦਾ ਹੈ, ਚੀਕ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਿਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਫਿਕਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਾ ਕਰ ਬੈਠਣ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਹਾਰਕ (ਲਾਮਾਂ, ਫੇਰੇ, ਨਿਕਾਹ ਇਤ-ਆਦ) ਜਾਂ ਕਾਨੂਨੀ ਗੈਰ-ਕਾਨੂਨੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੇਠ ਸਰੀਰਕ ਮੇਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੁਨੇਹੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ-ਕੁਝ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬੰਦਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਲਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ। ਦਰਖਤ ਅਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਰਸਤੇ ਕਢਦੇ ਹਨ, ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਡੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਣਕ ਦਾ ਪੌਦਾ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਣਾ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਟਾਨਾਂ ਉਤੇ ਬੀਜ ਪਏ ਉਗ ਉਗ ਫੁੱਲ ਬਣਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।   ਰੋਟੀ ਦਿੰਨਾਂ ਹੈ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕੀੜੇ ਨੂੰ, ਮੈਂਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦੇਵੇਂ ਮਾਲਕਾ!। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਲੇ ਦੋ ਅਸੂਲਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਤਨੀ ਕੁ ਸਾਇੰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਓ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬੀ ਚ ਗੱਲ ਕਰੀਏ!

          

ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਛੋਕੜ (ਬੰਦਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਗੱਲ):

 

          ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ?

     

         ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚਦੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਕੰਮ ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੌਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈਆਂ ਲਈ ਦੁੱਭਰ। ਹਰ ਤਬਦੀਲੀ ਇਸੇ ਭਾਅ ਵਿਕਦੀ ਹੈ। 

          

         ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਤਰਜਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਸਿੱਖਣਾ' ’‘Life Long Learning." ਇੱਥੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਆ ਕੇ ਮਾੜੇ ਮੋਟੇ ਨਵੇਂ ਕੰਮ ਜਾਂ ਸ਼ੁਗਲ ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ, ਕਵਿਤਾ, ਬੁਣਨਾ, ਯੋਗਾ, ਇਤ-ਆਦ ਸਿੱਖਣ ਜਾਂ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਮੈਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜੀ ਕਵਿਤਾ ਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਕਵਿਤਾ ਮੇਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਹਾਇਕੂ (ਜਪਾਨੀ ਕਵਿਤਾ) ਦੀ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਤਨੀ ਦੇਰ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੱਡ-ਪੈਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ।

           

         ਅਜਕੱਲ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਕਤੀਹ ਕੱਢਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ! ਤਕਤੀਹ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਦੇਖਣਾ ਕਿ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਕੀੜਿਆਂ, ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਘੜੀ ਖੋਲ੍ਹਕੇ ਪੁਰਜੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਕਤੀਹ ਕੱਢਣਾ ਕਾਫੀ ਕੁੱਤਾ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਜਾਗ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਔਖੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕਦੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਅਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ ਸੁਧਰੀ ਅਜੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਚ  ਨਘੋਚ ਕੱਢਣੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਹੈ ।

          

         ਚਲੋ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਛੱਡੋ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਐਸੀਆਂ ਮਸਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਲੋਕ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਤਿਂਨ-ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕਈ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਐਸੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਈ-ਮੇਲ ਵੱਲ ਵੀ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਂਜ ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਬਣਕੇ ਰੀਟਾਇਰ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ  ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਲਿੱਪੀ-ਅੰਤਰ ਕਰਨਾ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ।  ਮੇਰਾ ਇਹ ਉਦਾਹਰਣਾ ਦੇਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

          

         ਅਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਹਰ ਰੋਜ ਭੁਲਦੇ ਹਾਂ। ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇਤਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਿੱਖਣ/ਭੁੱਲਣ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ( ਰੇਸ਼ਿਓ, ratio) ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਸਿੱਖਦੇ-ਭੁਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਬਿਨਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ, ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਜੀਹਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਡਾ ਵਾਸਤਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕ ਹੀਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਮਸਾਲ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਾਇਆ-ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਗਰੈਜੂਏਟਾਂ ਦੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਭਾਵਨਾ ਹੈ।

         

         ਜੋ ਬੰਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਉਹ ਕੁਝ ਜਰੂਰ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੀਹਦੇ ਹੱਥ ਚੰਗਾ ਢੰਗ, ਉਹੀ ਕਰੇ ਚੰਗਾ ਕੰਮ। ਜੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਜਾਗ ਠੀਕ ਲਗਦਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਦਹੀਂ ਵੀ ਠੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਪੇ, ਉਸਤਾਦ, ਵਿਦਿਆਲੇ, ਰਹਿਬਰ ਅਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਜੋ ਵੀ ਸਾਡਾ ਮਹੌਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਢੰਗ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ  ਸਾਨੂੰ ਈਜਾਦ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬੁਰਾ ਸਮਾਜ ਉਸਾਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਔਕੁੜਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਗਿੱਲਾ ਪੀਹਣ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਣਾ ਇੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਹੈ, ਜੰਮਣ-ਪੀੜ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਕ ਛਾਲ ਨਾਲ ਕੋਠੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ , ਸਭ ਸਾਡੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਦੁਹਰਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

         

         ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮਾਹਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਕ ਮਜਮੂਨ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੀਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਮਿਲ ਗਏ, ਉਹ ਸੁਭਾਗੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹੁੰਦੇ। ਉਦੋਂ ਸਾਡੀ ਪਰਖ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਈਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਹਿੰਮਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਈਏ ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਫਲਤਾ ਘੱਟ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਾ ਹੀ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਭਾਰ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਿਫਲਾਂ/ਕਾਫਲੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ?

         

         ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਵੇਲੇ  ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ (genetic) ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਦੇ ਬੰਦੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਮਰਦਾ ਕੀ ਨੀ ਕਰਦਾ? ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਖਤ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਖੂਨ ਕਿਸਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਦਾ, ਸਿੱਖ ਦਾ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾ, ਯਹੂਦੀ ਦਾ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਦਾ, ਖ਼ਰੂਦੀ ਦਾ, ਮੋਨੇ ਦਾ, ਘੋਨੇ ਦਾ, ਕਾਲੇ ਦਾ, ਪੀਲੇ ਦਾ, ਗੋਰੇ ਦਾ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦਾ, ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ। ਗੱਲ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਹੂ ਦੀ ਕਿਸਮ (type) ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਏਡਜ਼ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਹੋਕੇ ਲੋਕ ਫੇਰ ਵਿਤਕਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

        

         ਸਿੱਖਿਆਂ ਸਿੱਖ ਨਾ ਹੋਵਈ ਜੇ - -’, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਗੁਜਾਰੇ ਜੋਗਾ ਜਰੂਰ ਸਿੱਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਲੱਠੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਵਰਗਾ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਤੇ ਚੰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਦ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭੁੱਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਵੀ ਕੋਈ ਐਸੀ ਗੱਲ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੁਭ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਹੈ , ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਮਾਫ਼ ਕਰਿਓ! ਪਰ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਇਜ਼ ਟੀਕਾ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਦਬਾਕੇ ਰੱਖੋ। ਜੀਅ ਸਦਕੇ ਕਰੋ, ਚੰਗੀ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਹਰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

         

* ਇਹ ਲੇਖ ਵਾਇਆ-ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਗਰੈਜੂਏਟਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ।