ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ - ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ:

       ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ-ਬਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ!

              

 
                     

ਇਸ ਪੰਨੇ ਤੇ ਛਪੇ ਲੇਖਕ:
ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ, ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ, ਬਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਢਿੱਲੋਂ

      

 

 

 

  ਦਸੰਬਰ 2, 2007  

                

ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ - ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ:

ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ-ਬਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ!

                                                                               -ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ

 

ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀਮੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਦ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦੇਖੀ ਹੈਪਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ-ਬਜ਼ਾਰੀ, ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਆਦਿ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਕੜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਜਕੜਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਇਸਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਗਣੀ ਚੌਗੁਣੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਹੈਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਾ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ:

 

                             ਚੋਰ ਉਚੱਕਾ ਚੌਧਰੀ, ਗੁੰਡੀ ਰੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ

 

ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਪੈਸੇ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਹੀਲੇ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਲੋਕ ਹੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀਬਹੁਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤਾਂ ਇਸ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਭੇ ਹੋਏ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗਰਕੇ ਹੋਏ ਹਨਜਿਹੜੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾਅੱਜ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਈਮਾਨਦਾਰਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂਜਿਹੜੇ ਅਫ਼ਸਰ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਥਾਵੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੁੱਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਈਮਾਨਦਾਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਅੱਜ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ

          

           ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਚਰਿਤਰ ਇੰਨਾਂ ਗਿਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇਮੈਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿਆਹੀ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਰਗੜ ਕੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਦਿਵਾਲੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਟਨ ਬਨਾਵਟੀ ਖੋਆ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ, ਸਿਰਫ਼ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ

          

           ਕੋਈ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਬੇਈਮਾਨੀ ਆ ਘੁਸੀ ਹੈਸਾਡੇ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਤੋ ਬਾਦ ਅਧਿਆਪਕ ਮੁਫ਼ਤ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ ਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨਹੁਣ ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸੀਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ 30-40 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈਅੱਜ ਕੱਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਹੁਤ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹਨਪਰ ਕਾਫ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ ਜੋ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਦ ਟੀਊਸ਼ਨਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨਸਭ ਮਾਇਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਨਕਲ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਕਲ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਕਫ਼ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ, ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਆਪ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰੇਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਰੇਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾਉਸ ਵਾਕਫ਼ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?" ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, ''ਉੱਥੇ ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬੇਈਮਾਨੀ ਦਾ ਕਦੇ ਖਿਆਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।" ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਹਨਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਕੁ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਫੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੈੜੇ ਗਰੇਡ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਓ ਅਧਿਆਪਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਨਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਆਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ''ਇਹ ਮੇਰਾ ਲੜਕਾ / ਲੜਕੀ ਹੈਥੋੜਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖੀਂ।" ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਿਲਕੁਲ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹਨਕੁਝ ਇਕ ਤਾਂ ਹਰ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਭੈੜੇ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਹਨਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅੱਛੇ ਗਰੇਡ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜਾਂ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਥਿੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

          

           ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕੋਈ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇ ਛੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾਕੋਈ ਦੋਸਤ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਵਾਂ ਨਵਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕਨੇਡਾ ਆਇਆਉਹ ਕਾਰ ਗਲਤ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਨੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਲਿਆਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰ ਦੇ ਪੇਪਰ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਲਾਈਸੈਂਸ ਮੰਗੇਉਸ ਭੱਦਰ ਪੁਰਸ਼ ਨੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 100 ਡਾਲਰ ਰੱਖ ਕੇ ਪੁਲੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੱਤੇਅੱਗਿਓਂ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲਾ 100 ਡਾਲਰ ਮੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹੁਣੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।" ਹਾਜ਼ਰ ਜਵਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇ ਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣਾ ਪਵੇ।" ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਵਾਪਰੀ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਰੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਚੁਟਕਲਾ ਹੈਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨਉਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਹਨਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਏਅਰਪੋਰਟ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀਦਿੱਲੀ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਇਕ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਾਰ ਰੋਕ ਲਈਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਾਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੁਆ ਲਈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹੋਹਰ ਗੱਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਖੀ ਜਾਵੇ, ''ਬੜੇ ਸਾਹਿਬ ਆਕਰ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇਂਗੇ।" ਪਰ ਬੜੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਣਾ ਸੀ? ਅਖੀਰ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇ ਕੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਿਆਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਤੜਕੇ ਜਿਹੇ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾ ਲਾ ਕੇ ਖੜੀ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਕਾਰ ਰੋਕ ਲਈਥਾਣੇਦਾਰ ਆਪ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਇਆ ਡਿਗਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ - ਲੋਕਾਂ ਸਿਰੋਂ ਪੀ ਕੇਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦਿਖਾਏ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਸਨਜਦੋਂ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਠੀਕ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਿਕਲਦਾ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗਾਸ਼ਰਾਬੀ ਹੋਇਆ ਥਾਣੇਦਾਰ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਲਈ ਕੁਝ ਦੇ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਿੰਨਤਾਂ ਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਨਾ ਦਿੱਤਾਇਹ ਹਾਲਤ ਹੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਦੀ

          

           ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਇਕ ਪਾਸੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਭੱਤਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਕਦ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਕਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਧਨਾਢ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਅਫਸਰਾਂ, ਜੱਜਾਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਮਹਿੰਗੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਣ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇਭਾਵੇਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਢਵਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨਹੁਣ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਕਾਰਨ ਹੈ ਬਾਹਰੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਰੂਸ, ਇਟਲੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਆਉਂਦੇ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ-ਬਜ਼ਾਰੀ, ਅਤੇ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨਪਰ ਫ਼ਰਕ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਫੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਛੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਡਰ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀਆਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ ਹਨਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਲਈਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਡਰ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ ਹਨ? ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਹੇਆਮ ਨਸਲੀ ਦੰਗੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਨਸਾਨ ਮਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ

          

           ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਕਈ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਡਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੈਸੇ ਲੈ ਕੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇਹੁਣੇ ਜਿਹੇ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਨਸ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਭਰੂ ਜੋ ਕਨੇਡਾ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਟਰੱਕ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਫੜੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਹਨ

          

           ਟਰਾਂਸਪੇਰੈਂਸੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ (Transparency International) ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ਏਜੈਂਸੀ ਹੈਇਹ ਏਜੈਂਸੀ ਹਰ ਸਾਲ ਹੀ ਇਕ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਹੈਹਰ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ 0 ਤੋਂ 10 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਨੰਬਰ (index) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਇੱਥੇ 0 ਨੰਬਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਕਿ ਇੱਥੇ ਬੇਹੱਦ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਹੈਅਤੇ 10 ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪੂਰੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਹੀਂਸਾਲ 2007 ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਈਮਾਨਦਾਰੀ (ਜਾਣੀ ਕਿ ਘੱਟ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ) ਵਾਲੇ ਮੁਲਕ ਡੈਨਮਾਰਕ, ਫਿਨਲੈਂਡ, ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਹਨਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ 9.4 ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ 179 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਈਮਾਨਦਾਰ ਮੁਲਕ (ਜਾਣੀ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਾਲੇ ਮੁਲਕ) ਹਨ ਸੋਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮਾਇਨਮਾਰ (ਪੁਰਾਣਾ ਬਰਮਾ)ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ 1.4 ਨੰਬਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆਇਨ੍ਹਾਂ 179 ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 84 ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਹੈਛੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਿੰਨਾਂ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 3.5 ਨੰਬਰ ਮਿਲਿਆ

          

           ਜੇ ਚੀਨ ਵਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਚੀਨ ਦੀ ਇਕ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾ ਸਹਾਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀਮਈ 2007 ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਦੁਆਈਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ 1998 ਤੋਂ 2005 ਤੱਕ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਮੁਖੀ Zheng Xiaoyu ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਦੁਆਈਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।  ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਦੀ ਇਕ ਖ਼ਬਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ 774 ਇਨਸਾਨ ਖਾਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਦੁਆਈਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨਨਵੰਬਰ 2007 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਇਨਸਾਨ zhou Zhengyi ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ, ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ 16 ਸਾਲ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇਸ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਹੈਇਸ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ

          

           ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਚਰਿਤਰ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈਇਹ ਕੰਮ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਲੀਡਰ ਚੁਣੀਏ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਲਿਖਾਈਏ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣਜੇ ਬੱਚੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਪਿਓ ਨੂੰ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਦੇਖਣ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਕਰਨਗੇਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈਬੇਈਮਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ

          

           ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀਜੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈਏਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ ਸਹਿਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ

                   

 

                                  

 

         

 

  ਦਸੰਬਰ 21, 2007  

                

   

ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ - ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ:

ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ-ਬਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ!

                                                           -ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘਣਗਸ

   

ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਜੀ ਅੱਜਕਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਅਰਥ-ਵਿਗਿਆਨ (ਇਕਨਾਮਿਕਸ, Economics) ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਕੜਾ-ਵਿਗਿਆਨ (Statistics) ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਨ । ਇਹੋ ਜਹੇ ਇਨਸਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੈਬ-ਸਾਈਟ ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਿਆਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਬੇ-ਹਿਸਾਬੇ-ਮਜਮੂਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ  ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖੁੰਢਾਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲ-ਗੋ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੱਜੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਹ ਸਾਲ ਚੁੱਪ ਰਹਿਕੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਖ਼ੁਸੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।   

                      

           ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ  ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲੋਗ ਤੇ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ ਮਜਮੂਨ ਦਾ ਫੱਟਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਫਿਕਰਾ ਇਕਦਮ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨਾ ਆਦਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਕੱਟੀਏ ਪੋਰੀਆਂ ਪੋਰੀਆਂ ਜੀ । ਇਸ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਅਖੌਤ ਸੌ ਫੀ ਸਦੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਆਦਤਾਂ ਜਰੂਰ ਬਦਲੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

           

           ਕੁਝ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨਾ ਇਹ ਮਜਮੂਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਤਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।  ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਪੇਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸਹੁਰਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸਾਡੇ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਰ ਵੀ ਤੜਪਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮਜਮੂਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅਜੇ ਪਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਦੀ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਹੈ, ਨਵਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

           

           ਉਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ-ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਦਾ

ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮ ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲੇਖ ਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚੰਦ ਕੁ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਹਾਂ।

           

           ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਰੇ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਆਖੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਟੀਕਾ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਾਰੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਇੱਥੇ ਬੱਸ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੋਲ। ਕੁਝ ਪੋਲ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਖੁਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਆਮ ਬੰਦਾ ਅਜੇ ਚੱਲ ਤੈਂ ਕੀ ਲੈਣਾ ਨੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਸ਼ਰ੍ਹੇ-ਆਮ ਕਾਨੂੰਨ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਸਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਦੋਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਚੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਂ ਹੱਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਠੱਗ ਲੋਕ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੁੰਦੇ।

           

           ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ  ਲੇਖ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ-ਯੋਗ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਸ਼ਾਇਦ ਫੇਰ ਵੀ ਕਹਿਣਗੇ, ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਚ ਬੈਠੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਹੀ ਜਾਣ, ਪਰ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਸਭ ਠੀਕ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਸਭ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਪੈਣਾ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਦੁਰਜਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।  

           

           1947 ਦੀ ਵੰਡ-ਵੰਡਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਸੀ ਫਰੰਗੀਆਂ ਲਈ ਪੁੱਗਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਗੱਲ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਵੜੀ ਕਿ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬਦੇ-ਡੁੱਬਦੇ ਲੋਕ ਅਨੇਕਾਂ ਨੇਕ-ਦਿਲ ਇਨਸਾਫ-ਪਸੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬੇਅੰਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਹੀ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਕੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ।

           

           ਇਹਨਾਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ-ਥਾਮ ਲਈ ਸਾਡਾ ਕੀ ਫ਼ਰਜ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕੀ ਹੋਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਭੰਗ ਕਰੇ ਬਿਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਈਏ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਫੁਕਰਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਾਬੇ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਾਰੇ ਨੱਬੇ-ਸੌ  ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ:    

                

                                            ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜੇ ਮੁਲਕ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵਣ,

                                            ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵੀ ਅੱਜ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦਾ।

            

           ਅੰਤ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦੇ ਬਹੁ-ਨਸਲੀ, ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਈਏ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਿਚ ਜ਼ਿੱਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੇ ਰਹੀਏ, ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਡਾ ਭਲਾ ਹੈ । ਮੈਂ ਆਸ ਰਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਝਵਾਨ ਲਿਖਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣਗੇ।  

        

          

 

                       

 

        

 

  ਜਨਵਰੀ 9, 2008  

                

ਸਾਡੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ: ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ ਬਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ

                                                                                     -ਬਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਢਿੱਲੋਂ

 

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

                  

                                    "ਅਸੰਖ ਮੂਰਖ ਅੰਧ ਘੋਰ।।

                                    ਅਸੰਖ ਚੋਰ ਹਰਾਮਖੋਰ

                                    ...

                                    ਅਸੰਖ ਮਲੇਛ ਮਲੁ ਭਖਿ ਖਾਹਿ।।"

          

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 'ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ' ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਈਮਾਨੀ, ਚੋਰ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਕਰਦੇ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ।

           

           ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੇ ਚੋਰ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ  ਗਰੀਬ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੇਬ ਕਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਨਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਵੈਨ ਹਾਈਵੇਅ ਤੇ ਇਕ ਖੱਡ ਜਿਹੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਈ। ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ (ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਹੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ) ਬਾਹਰ ਲੰਮੇ ਪੈ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਫੜਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਪੁਲੀਸ ਆਈ, ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਬੇਈਮਾਨੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਫੜੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੇ ਕੋਈ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦਾ ਦਾਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।

           

           ਕਈ ਵਾਰੀ ਲੋਕੀਂ ਆਪਣੇ ਸਟੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਅੱਗ ਲਗਵਾ ਕੇ ਇੰਨਸ਼ੋਰੈਂਸ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕਲੇਮ ਕਰਦੇ ਵੀ ਫੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੇ (ਬੈਂਕਰਪਟਸੀ) ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗੁੱਝੇ ਹੋਏ। ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੰਮ ਦਾ ਮਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੀਵਾਲਾ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਇਕ ਗਰਾਸਰੀ ਤੇ ਵੀਡੀਓ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਕੋਈ ਪੰਜ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਮਾਨ ਸਟੋਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਮਾਲਕ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਲੈ ਲਿਆ ਪਰ ਪੈਸੇ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸੀ। ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਉਸ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ ਤਾਂ ਦੁਕਾਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੋਟਿਸ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਲਕ ਨੇ ਦਿਵਾਲਾ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਜਿਸਨੇ ਦੋ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਚਿਆ ਸੀ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਚਾਰਾ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲੇ ਗਾਲ਼ਾਂ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮਿਲੀਆਂ। ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਮਾਲਕ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵਪਾਰਕ ਧੰਦਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

           

           ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਹਲੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਰਿਫ਼ਿਊਜੀ ਸਟੈਟਸ ਕਲੇਮ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਕਾਫੀ ਪੈਸਾ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ 1984 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਕੈਨੇਡਾ ਆਏ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ 2008 ਵਿੱਚ ਵੀ ਝੂਠੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕੀਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ।

           

           ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਐਨੀ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਉਣ ਨੂੰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ''ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਰੁਪਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।"

           

           ਇਕ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਆਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬਚੇ ਹੋਏ 10,000 ਰੁਪਏ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਫੜਾ ਆਏ ਕਿ ਅਗਲੀ ਵਾਰੀ ਆਇਆਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਲੈ ਲਵਾਂਗੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਚੇਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝੀ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਪੈਸਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉਸਦੀ ਦੋਸਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਪੈਸਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਿਉਂ ਗਵਾਉਂਦੇ।

           

           ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਟੈਕਸੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਟੈਕਸੀ ਦੀ ਪਰੀ-ਪੇਡ ਰਸੀਦ ਲੈਣ ਲਈ ਖਿੜਕੀ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਕ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲਾ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਸੀਦ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੀ ਟੈਕਸੀ ਵਿੱਚ ਮੀਟਰ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੋ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਐਵੇਂ ਕਿਉਂ ਅਸੀਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਕਤ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨਾ ਹੈ॥ ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸਦੀ ਟੈਕਸੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਸਦਾ ਮੀਟਰ ਵੀ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਾਲੇ ਅਸੀਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਏ ਸੀ ਕਿ ਮੀਟਰ ਤੇ 357 ਰੁਪਏ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਨਾਉਂ ਤੇ ਟੈਕਸੀ ਦਾ ਨੰਬਰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੀਟਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਸਭ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲੇ ਦਲਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੈਸੇ ਠੱਗਦਾ ਹੈ।" ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ 200 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਟੈਕਸੀ ਦਾ ਰੇਟ 200 ਰੁਪਏ ਹੀ ਸੀ। ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਤਾਂ ਇਕ ਆਦਤ ਜਿਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ। ਕੋਈ ਵੀ ਪੈਸੇ ਲਏ ਬਿਨਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

          

           ਇਹ ਤਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਏ। ਸਾਡਾ ਇਕ ਪਲਾਟ ਸੀ ਦਿੱਲੀ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਸੇ ਲਾ ਕੇ ਘਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਮਾਂ ਬਾਪ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ ਉਹ ਰਹੀ ਜਾਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਘਰ ਸਾਂਭ ਲਵਾਂਗੇ। ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਨੋ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਕੱਟਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਗੇਟ ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਤਾਲਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਬਥੇਰਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਟੈਲੀਫੋਨ ਵੀ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਫੋਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਏ। ਰਾਤ ਦਾ ਵਕਤ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਟੈਕਸੀ  ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, ''ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਆਇਆ।" ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪੇਪਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਭਾ ਜੀ, ਵੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਤੇ ਦਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦੇਣ। ਫਿਰ ਹੀ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦਿਆਂਗਾ।" ਉਹ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਕੀ ਸਨ? ਪਰਿੰਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਆਪਣਾ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲਾ ਘਰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਿਖ ਦੇਣ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਜਿਸ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਲਿਖਾਇਆ, ਅੱਜ ਉਹ ਐਨਾ ਭੁੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਏ ਕਿ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਘਰ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ? ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਵੜਨ ਦਿੱਤਾ? ਹੱਦ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਏ। ਭਰਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮਕਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਨ।

          

           ਅਸੀਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ ਸਾਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਖੈਰ ਸਾਡੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵਾਕਫ਼ ਕੋਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਭਾ ਜੀ, ਫਿਕਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਡੀ.ਡੀ.. ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਮੇਰੇ ਵਾਕਫ਼ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਪੇਪਰ ਡੀ.ਡੀ.. ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਕਢਵਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ 28,000 ਰੁਪਏ ਖਰਚੇ ਲਈ ਦੇ ਦਿਉ ਤੇ ਕੰਮ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਫਿਕਰ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀ।" ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਜੇ 28,000 ਰੁਪਏ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਾਂ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਕੌਣ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਬੱਸ ਪੈਸਾ ਹੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਝੱਟ ਆਪਣੀ ਚੈੱਕ ਬੁੱਕ ਕੱਢੀ ਤੇ ਚੈੱਕ ਲਿਖਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਨਹੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਕੈਸ਼ ਪੈਸੇ ਦਿਉ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਨਹੀਂ, ਚੈੱਕ ਹੀ ਠੀਕ ਰਹੇਗਾ।'' ਅੱਗਿਓਂ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਚੰਗਾ ਫਿਰ ਚੈੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਲਿਖ ਦਿਉ।" ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੁੱਝ ਗਈ ਕਿ ਕੋਈ ਗੜਬੜ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦਾ ਬਾਰੇ ਇਕ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਚੈੱਕ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, ''ਤੁਸੀਂ ਬੇਸ਼ਕ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਕੇ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਆਉ, ਮੈ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸਾਂਭ ਲਵਾਂਗਾ।"  ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਕਿਸੇ ਪੇਪਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦਸਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ?" ਅੱਗਿਓਂ ਜਵਾਬ ਸੀ, ''ਨਹੀਂ ਮੈ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਪਾਵਰ ਆਫ਼ ਅਟਾਰਨੀ ਦੇ ਜਾਵੋ।" ਅਸੀਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੰਗਲੌਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੋਈ ਦਸਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਉਸ ਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਟੈਲੀਫੋਨ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਕਹਿੰਦਾ 'ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ'। ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪੇਪਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਸਾਈਨ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਫਿਕਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ? ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈ ਹੁਣੇ ਹੀ ਡੀ.ਡੀ.. ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁਤਲਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫੋਨ ਨਾ ਆਇਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੀਕ-ਐਂਡ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਦ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਫੋਨ ਸੋਮਵਾਰ, ਮੰਗਲਵਾਰ ਵੀ ਨਾ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਤੇ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜਨਾਬਆਲੀ ਰਾਂਚੀ ਗਏ ਹੋਏ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਉਸ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਖਿਰ ਉਹ ਆਦਮੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਡੀ.ਡੀ.ਏ. ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੇ ਪੇਪਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਪੇਪਰ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੌਣ ਖਾ ਗਿਆ ਪੇਪਰਾਂ ਨੂੰ? 28,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ? ਕੀ ਉਹ ਹੋਰ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦਾ ਸੀ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਦਮੀ ਉਸ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਝਗੜੇ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪੇਪਰ ਦੇ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ 40-50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਉਸਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿਆਂਗੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਚੋਰ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ।

''ਆਪਾਂ ਦੇਸ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਗ ਰਗ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਵਾਂਗੂੰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ  ਹੈ।" ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ।

''ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ ਆਪਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਵਰਨਾ ਆਪਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।"

''ਏਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕੈਨੇਡਾ ਅਮਰੀਕਾ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਏ। ਜੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਖਾਧੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਉੱਥੇ ਵੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।" ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ।

''ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ ਸਿਆਣੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਖ਼ਤ ਹਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵੇਚ ਕੇ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਘਰ ਭਰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਦੂਧ ਕਾ ਦੂਧ ਪਾਣੀ ਕਾ ਪਾਣੀ'। ਪਰ ਕਦੋਂ?"

''ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾ ਧੰਨ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਹਾਲਾਤ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਕਿਉਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲੇ ਇਹ ਲੋਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਉ ਬਾਬੂ ਜੀ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕਹਿਣਗੇ 'ਕੱਲ ਨੂੰ ਆਇਓ'। ਕੱਲ ਕੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਲਾ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਏ। ਇਹ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਵੀ ਮੁਫ਼ਤੀ ਦੀਆਂ ਲੈਂਦੇ ਨੇ।" ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ।'

''ਚੱਲ ਮਾਰ ਝਾੜੂ, ਆਪਾਂ ਕੀ ਲੈਣਾ ਏ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਏ ਫਿਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਸਾਂ ਵਾਪਸ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਉਣਾ ਵੀ ਏ ਕਿ ਨਹੀਂ।"

          

           ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਫਾਈਲ ਇਕ ਅਫਸਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਅਫਸਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਵੀ ਕਈ ਹਫਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਚਪੜਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਭਰ ਦੇਵੋ ਤਾਂ ਕੰਮ ਜ਼ਰਾ ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁਝਾਉ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਉ ਤਾਂ ਕੰਮ ਛੇਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।' ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ 'ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਦੇਣਾ ਗੁਨਾਹ ਹੈ।' ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਇਹ ਪੋਸਟਰ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਥੋੜੇ ਹੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ। ਇਹ ਲੋਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ।

           

           ਹਰ ਕੋਠੀ ਦੇ ਗਰਾਜ ਉੱਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਜ ਛੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਇਹ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਕਿਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮਾਲਕ ਕਿਰਾਇਆ ਵੀ ਕੈਸ਼ ਮੰਗਦੇ ਹਨ । ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਮਰਾ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਗਾਹਕ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਾਹਕ ਦੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮੰਗੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਹੂਲਤ ਗਈ ਜਹੰਨਮ ਵਿੱਚ। ਕੋਈ ਕਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇ।

          

           ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਤਾਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟਾਰ ਨੇ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਦੀ ਕਾਰ ਗਿਫਟ ਵਲੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪੈਸੇ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਟੈਕਸ ਦੇਣਾ ਪੈਣਾ ਸੀ।

          

           ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਪੁਲੀਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਪੈਸੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਸੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਨਾਕੇ ਲਾ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ  ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਟੈਕਸੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਸੂਰ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਸੂਰਵਾਰ ਹਨ। ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਚੁਸਤ ਹਨ, ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

          

           ਇਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਟੈਕਸੀ ਲੈ ਕੇ ਏਅਰਪੋਰਟ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਨੇ ਟੈਕਸੀ ਰੋਕ ਲਈ। ਟੈਕਸੀ ਵਾਲਾ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਟੈਕਸੀ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠਾ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸਨੇ 800 ਰੁਪਏ ਪੁਲੀਸਮੈਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਤਰਸ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈ ਆਪਣੇ ਪਰਸ ਵਿੱਚੋਂ 800 ਰੁਪਏ ਉਸ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਗਰੀਬ-ਮਾਰ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਹਰ ਟੈਕਸੀ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 200 ਰੁਪਏ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

          

           ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ, ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣਾ ਤੇ ਦੇਣਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਹੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਅਸੀਂ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਗਏ। ਪੰਜ ਛੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਬੱਚੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਿਸ਼ਵਤ ਮਿਲੇਗੀ। ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਜੇ ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ।

          

           ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਚੋਰ ਬਾਜ਼ਾਰੀ, ਰਿਸ਼ਵਤ ਤੇ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।